• The Second Waltz van Dimitri Shostakovitch (Johan Strauss Orkest o.l.v. André Rieu), live in Maastricht
• Het stuk Benedictus uit The Armed Man (2000) van Karl Jenkins

Door zijn werk in Athene raakte Polygnotos bevriend met Kimon, en meer dan dat met Elpenice respectievelijk zoon en dochter van Miltiades (de held van Marathon in 490 BC). Zijn opdrachten kwamen waarschijnlijk voort uit de heersende euforie na de Perzische nederlagen en de uitbouw van de eerste democratie ter wereld onder Pericles. Een pikant detail is dat deze staatsman openlijk door Elpenice werd bekritiseerd, kennelijk een vrouw van statuur dus.

Mijn schilderij gaat over zijn beroemdste werk; twee reusachtige muurschilderingen (fresco waarschijnlijk) in de Lesche van de Knidiers in Delphi, gemaakt rond 460 BC. Bij binnenkomst van dit ‘clubgebouw’ bevond zich rechts de Ilioupersis, ertegenover aan de linkerwand de Nekyia. Deze schilderingen zijn zo’n half millennium later uiterst precies beschreven door Pausanias in zijn boek 10 hoofdstuk 25.

Die beschrijvingen zijn gebruikt voor getekende reconstructies door de schilder Hermann Schenck (1829-1912) naar een uitgebreide studie van Carl Robert in 1893 van de vertaling uit het Grieks in het Frans door een abt genaamd Gedoyn in 1731. Wij zijn hier in die, ook niet meer bestaande, Lesche met op de achtergrond de Ilioupersis ofwel de ondergang van Troje, nagenoeg precies naar die tekening van Hermann Schenck.

Ooit als denkbeeldig bezoeker samen met Liesbeth en vrienden, wijs ik naar een fragment in de Nekyia er tegenover. Bijvoorbeeld naar het moment dat Odysseus, afgedaald in de onderwereld, daadwerkelijk de legendarische ziener Theresias ontmoet, hopend dat deze hem de kortste route naar huis, naar Ithaka, kan vertellen. We zien achter ons gedeeltelijk het rechterdeel van de Ilioupersis met voornamelijk de desastreuze gevolgen van oorlog, weergegeven door de desolate houding van weggevoerde vrouwen en kinderen bij de inscheping. In het centrum zit Helena, haar hoofdrol getrouw. Haar lot is nog ongewis. Vermoedelijk beseft zij dat de oorlog eigenlijk niet alleen maar om haar ging …

Deze mythische Europese oer-oorlog aan het begin van de 12e eeuw voor Christus is onder andere beschreven in de wereldberoemde Ilias van Homerus. Het bevat alle elementen die wij tot en met vandaag terugzien in de Europese literatuur en kunstgeschiedenis: ‘Tot lering en vermaak’.

Helaas, zo blijkt telkens weer, meer tot vermaak dan tot lering!!

Le Carnaval Romain van Hector Berlioz opus 9 1844.

Zowel nostalgie als euforie klinken in deze muziek door zoals ik ook in het schilderij wil laten zien.

Waar draait het om (in het leven)? Deze vraag legde ik mijn gasten voor bij de vernissage van dit schilderij in museum De Wieger op 13 maart 2025 (zie Exposities).

Om ons heen lijkt het steeds meer te draaien om het verwerven van kennis in de vorm van informatie over elkaar, prima op zichzelf maar het betekent in handen van enkelen ook macht zo blijkt, meer nog dan met het verwerven van geld.

Johannes preekte lang geleden echter dat het om de liefde voor elkaar draait, wel kennis maar geen macht, hij had dat van geen vreemde.

In dit werk draait het op de eerste plaats inderdaad om de liefde; de genegenheid tussen partners, tussen broers, zusters, ouders en kinderen en ook tussen vrienden. Dit alles tegen de achtergrond van vrijheid. De vrijheid om in veiligheid bij elkaar te zijn op de eerste plaats.

De vrijheid om te praten over grote en kleine vreugden, over lief en leed en om in direct contact met elkaar het maatschappelijk debat te voeren. Dit immers wordt gezien als de basis van democratie, maar ter voorkoming van polarisatie als het even kan niet via sociale media. Ook al schuurt de persoonlijke confrontatie, het scherpt wel de geest; zonder wrijving geen glans, dat weet iedere schilder.

VRIJMIBO is een afkorting voor vrijdagmiddagborrel, een geliefde traditie voor Liesbeth en mij met onze vrienden, om vijf uur precies.

VRIJ, als lettergreep pregnant in het tafereel aanwezig, staat voor de hierboven omschreven vrijheid en betekent naast een hoedanigheid ook het werkwoord ‘houden van’ in zeer brede zin hier in de volksmond.

De Libertate (про свободу). Taras Kompanichenko & Chorea Kozacky.

De GMC CCKW 353 2,5 ton cargo-truck uit WO 2, in de USA bijgenaamd Jimmy, werd in Europa na de oorlog ook wel Liberator genoemd. Van de ruim een half miljoen gebouwde exemplaren was een kwart, zoals deze, uitgerust met een machine gun ring, en een voorop gemonteerde lier. De getoonde versie met open cabine en canvas dak was makkelijker te verschepen dan het oorspronkelijke model met de stalen cabine. Zelfs na mijn militaire dienst bij de Aan- en Afvoer Troepen, waar The Red Ball Express, met zijn GMC’s en heldhaftige chauffeurs als toonbeeld of rolmodel gold, ben ik gefascineerd gebleven door deze oertruck.

Minder bekend is dat bij de rekrutering van de enorme hoeveelheid benodigde chauffeurs raciale, dus zeer discutabele, motieven speelden; 75% was Afro-Amerikaan. Vooraf ingeschat namelijk haalde slechts 1 op 10 de bestemming, zijnde de oprukkende divisies van generaal Patton en Bradley.

Tot zover 1944 en het einde van WO 2. Op dit moment is het niets ontziende opportunisme en de misleiding door de huidige tsaar en zijn regering evident. De overeenkomst tussen beide situaties is dat moraliteit plaatsgemaakt heeft voor gewetenloze sluwheid. Voor mij het stereotype beeld van de jakhals. De getoonde jakhalsfamilie verbeeldt echter ook mijn gaandeweg positief bijgestelde zienswijze, gebaseerd op interpretaties die we zelfs al in oudere beschavingen tegenkomen.

De Egyptenaren zagen de jakhals, in de persoon van Anubis, als beschermer van de reis na het leven in de dood, iets wat blijkbaar als zeer moeizaam werd beschouwd. In andere culturen symboliseert de jakhals nog altijd een levensmotto, gebaseerd op zijn vindingrijkheid, aanpassingsvermogen en sterke familieband. Een motto dat aanspoort om met sluwheid, intelligentie en samenwerking door (levens)gevaarlijke situaties te navigeren.

Megali Paraskevi (‘Goede Vrijdag’). Uitgevoerd door Vicky Mosholiou. Componist: Stavros Xarhakos. Dichter: Nikos Gatsos. Opgenomen in 1972.

Deze kleften hadden in 1821 al 400 jaar een vrij universeel motief, namelijk de verlossing van een bezetter-onderdrukker met afwijkende normen en waarden, met name wat betreft de religie.

Hier dringt zich een merkwaardig verschil op met de huidige situatie in Oekraïne sinds 24 februari 2022 waar eveneens sprake is van een agressor die zicht schaamteloos bedient van misinformatie. Immers in zowel Moskou als Kiev is de belangrijkste religie de Orthodox Christelijke, een erfenis van de Griekse (of beter Byzantijnse). Het behoeft geen nader betoog als ik zeg dat in elke Christelijke religie, ook in deze orthodoxe versies, de naastenliefde centraal staat.

Hoe absurd deze situatie is, wil ik laten zien door middel van de directe verwijzing naar het ongetwijfeld op één na belangrijkste momentum in deze religie, namelijk de graflegging van Christus op Goede Vrijdag (Megali Paraskevi). Hij, de belichaming van naastenliefde, werd veroordeeld en ter dood gebracht door de Romeinse machthebber, die dankbaar gebruik maakte van de opgeworpen misinformatie.

De processie die we hier zien wordt aangeduid met het Griekse woord Epitaphios. De held van 14 april 1821, traditioneel als Kleft weergegeven, is Anagnostis Striftombolas (zie het standbeeld tegenover de kerk).

1960 Oscar voor het liedje: τα παιδια του πειραια uit de film Ποτέ την Κυριακή. Bekend als: Nooit op Zondag. Componist: Manos Hadzidakis. Zangeres: Melina Mercouri.

Terug in de tijd van links naar rechts:

1961: de hippie-jaren zijn begonnen. Op blote voeten loopt een wondermooi meisje voorbij, haar naam is Magda.

1958: wij zien Dr. Hub van Doorne (president van DAF) achterin de Ford Lincoln Première met een krant of zo, zijn chauffeur is Harrie van der Heijden. Dit is overigens ook het jaar dat de DAF Variomatic op de markt werd gebracht. Na de introductie daarvan pendelen zij tussen Deurne en Eindhoven in zo’n kleine auto, in plaats van in deze presidentiële slee!

Zijn geliefde dochters, de tweeling Anny en Tiny, rijden op hun sneeuwwitte Lipizzaners. Beiden zijn uitstekende dressuurruiters. Ook zij komen regelmatig voorbij na een rit door de bossen in de omgeving.

1955 of daaromtrent; Driek van de Westerlo op zijn, met zware tassen vol tijdschriften beladen, fiets. Hij is de bezorger van de Donald Duck (en andere tijdschriften). Ik keek elke week naar hem uit. Driek (Hendricus) is hier precies 47 jaar oud, jong van hart, werkend en genietend van vele zaken, o.a. van mijn enthousiasme voor de nieuwe Donald Duck. Hij is trouwens 101 jaar geworden, misschien ook wel daarom.

Weer wat jaren eerder waren er de escapades met mijn bolderwagen over het trottoir. Met het rechterbeen geknield in de kar en het linkerbeen steppend erbuiten kon ik supersnel. Altijd is mij het gevoel en geluid, van de roffelende wielen op de plavuizen en van die trillende ‘stuurknuppel’ in mijn rechterhand, bijgebleven.

Deze bolderwagen wordt nog steeds gebruikt door mijn kleinkinderen. Mijn vader, dus hun overgrootvader, maakte de kar na de oorlog voor mij naar het constructieprincipe van de DAF (Van Doorne’s Aanhangwagen Fabriek).

Casta Diva, ‘Kuise Godin’, aria uit de opera Norma van Bellini; door Maria Callas met l’Orchestre de l’Opera National de Paris o.l.v. Georges Sebastian, live opgenomen in het Palais Garnier op 19 december 1958.

Dit schilderij vormt samen met twee andere schilderijen een trilogie genaamd: Μαντείο των Δελφών (Manteion ton Delphon ofwel ‘Orakel van Delphi’). De andere schilderijen zijn: Orakel uit 2019 en Hybris (ὕβρις) uit 2020.

Het orakel van Delphi, de Pythia genaamd, was een ‘gewone’ vrouw. Zij werd gekozen op grond van mentale en fysieke kwaliteiten want het was een eervolle hoewel veeleisende en niet ongevaarlijke functie. Ik vroeg mij af wat dit voor zo’n dame en haar geliefden betekende, met name de confrontatie met belangrijke mensen uit de toenmalige internationale samenleving met hun dilemma’s. Niet wezenlijk verschillend met die van vandaag vermoed ik. Het kan volgens mij niet anders dan dat moraliteit voortdurend aan de orde was, denkend aan insluiting versus uitsluiting van groepen mensen, oorlog en uitbuiting, vrede misschien?

Artemis (Oudgrieks: Ἄρτεμις) is een godin uit de Griekse mythologie. Zij is een dochter van de oppergod Zeus en Leto en tweelingzus van Apollo. Zij werd door de Romeinen gelijkgesteld met hun godin Diana. Artemis is de godin van de jacht, van de vrouwen en ook van de maan.

Over de titel Mouseion of ’tempel der muzen’:
De muzen waren de personificaties in de vorm van godinnen van de ‘negen schone kunsten’ oftewel wetenschappen en kunsten. De negen Muzen (Μοῦσαι) waren begeleidsters van Apollo en worden ook Parnassides genoemd naar hun woonplaats op de Parnassus bij de Kastalia-bron in Delphi.

Uit Rhapsody in Blue van George Gershwin, uitgevoerd door de Royal Philharmonic Orchestra, dirigent Barry Wordsworth, piano Christopher O’Riley.

Als Beitske bij ons in huis bezig was, zat haar man Klaas vaak achter het stuur van zijn touringcar. Hij was dan onderweg, bijvoorbeeld met jongelui en leiding van een middelbare school, naar bijvoorbeeld Italië (of in dit geval Nafplion in Griekenland).

Voor Klaas, een heel goede chauffeur, was het zijn lust en zijn leven.

Het schilderij is bedoeld als geheugensteun voor mooie beelden uit die tijd, maar met  een melancholieke ondertoon.

• Martin Phipps: Aberfan disaster music uit The Crown
• Gustav Mahler / Friedrich Nietzsche: Symfonie 3, deel 4: ‘Wat de mens me vertelt’
• Metallica – Nothing Else Matters (album Metallica 1991)

Vanaf tienduizend jaren geleden, denkt men, veranderde de samenleving. Manipulatie van planten en dieren maakten het langzaamaan mogelijk om in een beperkter gebied van geteelde gewassen en gefokte dieren te leven … tenminste zolang klimaat-, weer- en allerlei andere omstandigheden gunstig bleven. Het oeroude idee dat er een wil achter die omstandigheden schuilde, leidde tot verpersoonlijking ervan. De goden, zo wist men duizenden jaren lang, waren in ruil voor offers te raadplegen en te beïnvloeden, met brandoffers veelal. De herdersstaf en de olijfboom evenals Sitalcas (tarwe), volgens de Delphiërs de naam van het 16 m hoge Apollobeeld, symboliseren hier dit wereldbeeld.

De slang speelt een prominente maar dubbele rol. De Delphische python staat voor monster, de duistere kant van ons wezen en bestaan, overwonnen door Apollo brenger van licht, inzicht en schoonheid. Apollo was de mythische god van de muze maar onder meer ook van de geneeskunde, hij was de vader van Asklepios.

De slang staat in de esculaap (het symbool van Asklepios) tot in onze tijd voor genezing, omdat dit dier zijn huid kan afwerpen, hetgeen herboren worden of genezing betekent, maar ook door zijn beet de dood kan brengen.

Ik heb echter gekozen voor een zeer grote wurgslang, de netpython, niet voor een gifslang. De symbolische, omwonden staf is een herdersstaf.

De arend vliegt met zijn machtige vleugelslag het hoogst van alle levende wezens dus het dichtst bij de zon, en heeft daarmee het beste overzicht op de aarde. Dit verklaart zijn mythische betekenis in de loop der tijden.

Bij de Romeinse legioenen liep in het eerste cohort de Aquilifer (lett. adelaarsdrager), het belangrijkste veldteken, teken van macht (overzicht = kennis = macht). In Bijbelse context is de arend een attribuut van de evangelist Johannes. Dit heeft te maken met de hoge filosofische vlucht die deze evangelist neemt om zijn boodschap door te geven. In zijn versie van het Nieuwe Testament verwijst hij naar de apocalyps (Oudgrieks: ἀποκάλυψις, apokálypsis, ‘een onthulling’).

Bridge Over Troubled Water (Simon & Garfunkel).

Στο περιγιάλι (Sto Perigiali), ‘Bij het strand (de kust)’, uitgevoerd door Maria Farandouri naar een gedicht van Yorgos Seferis, op muziek van Mikis Theodorakis.

Wij kijken in het ‘ontdane’ centrum van de toenmalige wereld. 

Links op de voorgrond een figuur, naar het beroemde bronzen beeld De Wagenmenner uit 478 v. Chr. in het museum aldaar. Hij staat daar fier nochtans met gebroken leidsels. Staan de gebroken leidsels hier voor verloren controle, staat zijn fiere houding voor een theatraal verworpen mores, of wijst hij op iets anders? Rechts een stellige Pythia, wijzend naar deze wagenmenner. Zij toont ons een (offer)schaal waarin wijn en de oproep tot axía. Het Oudgriekse woord axía, welk nog steeds bestaat in Nieuwgrieks, betekent zowel ‘(prijs)waarde’, ‘eer’, ‘waardigheid’ als  ‘verdienste’, dat laatste — heel dubbelzinnig — in de zin van loon, maar ook straf.

Plato spreekt over de menselijke ziel als een gevleugeld paardenspan. Het ene paard, Epithymia, wil omlaag, en Thymos, het andere, wil omhoog; de wagenmenner moet beide in het gareel zien te houden. Epithymia (of eros) staat voor weelde en lichamelijke lustbevrediging — in onze maatschappij het gedicteerde verlangen naar consumptie en daarmee naar geld en dus economische groei. De waardebepaling, zelfs eigenwaarde (ook van de staat), wordt daaraan ontleend; opportunisme ligt dan op de loer. Thymos staat voor trots, vurig en intens, de waardering voor standvastigheid of assertiviteit, die zich roert wanneer vermeende grenzen worden overschreden of wanneer er sprake is van onrecht. Opportunisme en (te) principieel handelen zijn zo bezien tegenovergestelde maatstaven voor eigenwaarde. Plato’s wagenmenner staat voor de rede (of logos), dus voor evenwichtigheid en dus matigheid in deze. Onze wagenmenner lijkt echter in zijn houding ofwel deze dualiteit te verwerpen, ofwel te overstijgen: bestaat er matigheid in deugden zoals empathie?

Tis agapis aimata – Odysseas Elytis/Mikis Theodorakis (tekst/muziek).

Ik zat, zoals Liesbeth in dit werk, vanaf mijn eerste bezoek in 1974 vaak en langdurig op de weergegeven plek te kijken, en wel het liefst bij zonsopgang. Ik las eens dat de cultus van de god Phoebus Apollo, de lichtende en inspirerende, hier ontstond. Ik citeer verder mijn tekst bij Amfi:

Als de zon achter ons opkomt en de zonnestralen over de Parnassos prikken, dan verdrijft het licht het duister.

Eerst ligt het gebergte aan de overkant evenals het dal van de Pleistos voor ons in de ochtendschemer. Dan trekken de schaduwen zich in hoog tempo terug, in onze richting, het licht snelt als het ware naar ons toe. In het dal lichten de kruinen van de duizenden olijfbomen zilverig groen op, steeds dichterbij. In Chrisso beneden ons bloeit het wit van de muren en oranje van de daken op. De belhamels van de geiten echoën over de kale helling en de krekels beginnen hun concert.

• The Parting Glass (hier gezongen door Sinéad O’Connor)
• Δύο πόρτες έχει η ζωή ‘Het leven heeft twee deuren’ (Στέλιος Καζαντζίδης)

De sfeer onder de bomen van deze patio was uniek rond de glinsterende fontein bij de oergezellige taverna. De muzikale omlijsting was afkomstig van meegebrachte cd’s met hoofdzakelijk Griekse of Ierse muziek. 

De laatste jaren werd zo’n feestje meermalen opgeluisterd door de zang van Marleen begeleid door Dorus of door Dorus alleen met zijn viool. Veelal Ierse liederen, jigs en reels.  Het lied The Parting Glass zou hier zomaar hebben kunnen klinken.

Deze Ierse ballad, zowel als zo’n Griekse rebetika, hebben beide een meeslepende melancholieke ondertoon, voor mijn gevoel goed passend bij dit afscheid.

Themamuziek voor Robin Hood, Prince of Thieves (gecomponeerd en gedirigeerd door Michael Kamen).

De bijna vijf kilometer lange stadsmuren van Avignon dateren uit de veertiende eeuw, en worden gekenmerkt door onder andere torens, schietgaten en poorten. Vóór deze muur had de stad al twee vroegere stadsomwallingen; één uit de Romeinse tijd en één uit de dertiende eeuw.

De huidige muren werden gebouwd in opdracht van paus Innocentius VI. De paus, als hoofd van de Rooms Katholieke kerk, zetelde namelijk tussen 1309 en 1377 niet in Rome maar in Avignon, want in Rome heerste politieke verwarring; Rome was eenvoudig te gevaarlijk.

• Danny Boy (versie van The Pogues)
• The Last Rose of Summer (Celtic Woman)

Dorus emigreerde in oktober 2010 onmiddellijk na ontvangst van zijn masterbul Keltologie in Utrecht, slechts ‘gewapend’ met een rugzak met wat kleren en zijn laptop. En natuurlijk nam hij zijn viool mee. 

Sindsdien woont, musiceert, werkt en studeert hij hier verder in wat ik noem ‘Dublin,stad van Dorus’.

Bus Átha Cliath is de naam van Dublins busmaatschappij en streekvervoerder. Baile Átha Cliath (of simpelweg Áth Cliath) is de Ierse naam voor Dublin.

Saint Triphon van Arthur Ney (herkenningsmars van de fanfare).

Ommelopan.

Het is 1952, een zonnige zondagochtend in mei; de maand van de Mariaverering. De zon staat nog laag en werpt lange schaduwen over de klinkerstraat. Draaiend in de wind op de toren spreidt de haan zijn gouden glans. De fanfare gaat voorop in de jaarlijkse bedevaart naar Ommel, een massale onderneming van de Vlierdense dorpsgemeenschap. De ‘schut’, het Willibrordusgilde, compleet met standaardrijder, mag hier niet ontbreken. 

Het hart van zo’n processie is onder het baldakijn de pastoor met de monstrans, voorafgegaan door bruidjes, kleurige bloemblaadjes strooiend vanuit hun gevlochten mandjes. In de loop der jaren verbleekte deze kleurige traditie als gevolg van het toegenomen verkeersgevaar langs de route en de gewijzigde opvattingen over waarde en zingeving. Uiteindelijk verdwijnen de kleurige bloemblaadjes in de afvoerput.

Tot slot nog een anekdote:

Volgens een van mijn vaders sterke verhalen reed de oude Studebaker niet bestuurd stapvoets in de stoet mee; de forse zescilinder sloeg immers niet zomaar af. Let wel, wij, moeder en drie kinderen zaten in de auto. Pa kwam slechts af en toe, tussen het dirigeren van de fanfare door, op de treeplank de wagen bijsturen.

Acroyali (Yanni, samen met het Royal Philharmonic Concert Orchestra, live opgenomen in het Odeion van Herodes Atticus, Athene, 25 september 1993).

Dit noem ik een abstract zelfportret, hoewel het allesbehalve abstract is (behoorlijk concreet zelfs) en geen portretstudie van mijn uiterlijk. Het gaat over een belangrijk deel van mijn gedachten.

De voorstelling toont opnieuw (zie Fotofíltro 1 2009) het ontwerp voor een ventilerende luifel uit textiel (dit blijft een passie). 

We zien de doekconstructie van binnenuit; hoe complementaire lagen langs elkaar schuiven maar dicht bij elkaar blijven. Daarmee sluit de luifel geheel of gedeeltelijk. Hoe dat werkt kunnen wij zien omdat de lagen uit elkaar zijn getrokken, nogal bruusk, weergegeven met bloederig rode, deels gebroken verbindende draden.

Peer Gynt Suite No 1 opus 46 Morgenstemning i ørkenen (Edvard Grieg 1875).

Ochtendstemming.

Het is ochtend; nevelwolken trekken uit de fjorden omhoog langs de fjellen rondom, treuzelend boven de vele waterstromen en watervallen. De zon breekt door het wolkendek en de wind verdrijft de laatste nachtelijke regenbui over de bergkammen in de verte; een regenboog verschijnt. Het tafereel rond de picknicktafel suggereert een warme zomerochtend.

Mijn hoorngeschal benadrukt de ruimtelijkheid denkbeeldig en, na het verstommen van de echo’s, opnieuw die van de stilte. Precies zoals die stilte, na enige gewenning, gevuld blijkt te zijn met geluiden van kabbelend en verder weg neerstortend water, zo besefte ik dat de enorme ruimte die wij zien evenmin leeg is; kijk maar naar de schotel, en wat te zeggen van dat onzichtbare natuurfenomeen zwaartekracht?

Brothers In Arms (Dire Straits).

Inderdaad men kijkt hier en nu rond maar wat ziet elk van ons? Welke realiteit zien wij als toeschouwer, is het dezelfde als mijn goede vrienden daar ervaren, uitgestapt voor een wandeling in deze hete namiddag? En dan binnen in de aangename koelte van de coach; waarop precies worden de passagiers gewezen?

Deze plek is het mondingsgebied van de rivier Sperchios, destijds het vaderland van de Myrmidonen. In feite staan wij op de denkbeeldige plek waar Achilles het leger van zijn Myrmidonen verzamelde, gereed om in te schepen voor de reis naar Troje, waarschijnlijk in 1190 v. Chr.

De strategische nauwe pas aan de kust bij Thermopylai (‘de warme zuilenpoort’) ligt eveneens aan de voet van deze berg, links in de achtergrond. De slag bij Thermopylai (augustus of september in 480 v. Chr.) was een gevecht tussen aan de ene zijde het Perzische rijk van Xerxes I aan de andere zijde een alliantie van Griekse stadstaatjes onder leiding van koning Leonidas van Sparta. De uiteindelijk overgebleven 300 Spartanen, 700 Thespiërs, 400 Thebanen en 900 heloten kwamen tegenover het menigmaal grotere Perzische leger te staan. Alle Spartanen sneuvelden, inclusief hun koning.

Δύο πόρτες έχει η ζωή ‘Het leven heeft twee deuren’ (Στέλιος Καζαντζίδης).

Ik maakte kennis met deze dans ergens bij een dorpsfeest in 1976. De combinatie van deze dans met de typische klederdracht zag ik later in het theater van Dora Stratou op de Filopappos Heuvel in Athene.

De musici die op mijn schilderij model stonden, zijn in deze enscenering zelf passende iconen; op de eerste plaats gevierde Griekse – of uit de Griekse diaspora voortgekomen – artiesten, maar ook bedoeld als symbolen van cultuuroverdracht in het algemeen. Hun klederdracht is daarom afkomstig uit verspreid liggende streken zoals Boeotia (Tanagra), Epirus (Metsovo en Vovoussa) en zelfs uit Kreta. Van links naar rechts:

• Gregoris Tzistoudis (1950), bouzouki
• Maria Callas (1923-1977), operazangeres (sopraan)
• Aristidis Moschos (1930-2001), sandouri
• Hector Cosmas (1966-2012), viool
• Yorgos Mangas (1952), clarino

Zoals we kunnen lezen op Wikipedia, wordt de Tsakónikos-dans uitgevoerd in 5/4 (3+2) maat in een open cirkel die zich langzaam verdicht tot de vorm van een slakkenhuis. Deze labyrint-achtige formatie wordt, volgens de legende, in verband gebracht met de kraanvogeldans van Theseus in de Griekse mythologie die de Minotaurus versloeg in het labyrint van Koning Minos. De dans is ook in verband gebracht met Apollo die de Python versloeg in Delphi.

Muziek en dans, zoals de liefde, hebben de eigenschap om alle betrokkenen te verrijken. Dans vind ik een prachtige metafoor om deze uitwisseling, of uitruil, zichtbaar te maken. Het ruilmiddel geld vervult echter niet altijd die verrijkende rol voor alle betrokkenen; integendeel, het verrijkt maar al te vaak één partij ten koste van de andere. Geld vertegenwoordigt al te gemakkelijk ook negatieve waarden zoals macht, geweld, fraude en corruptie.

Samenvattend een citaat:

Apollo, the god of light, defeated Hermes in running and Ares in boxing – mind conquered time, light conquered the dark forces of fraud and violence
(Report to Greco, pilgrimage through Greece, door Nikos Kazantzakis)

• KV 361 ofwel ‘Gran Partita’, deel 7, Rondo (Mozart)
• Ο καθρέφτης ‘De Spiegel’ (Μάνος Хατξιδάκις / Manos Hadjidakis)

De naam I Bandisti betekent ‘leden van een banda of blaasorkest’ maar werd met een knipoog meestal een tikje anders geschreven namelijk als I Bandi(s)ti. I Bandisti was tevens een hechte vriendenkring. Zo hecht dat in de jaren tachtig de gedachte opkwam: ‘Veronderstel dat we met de hele groep naar Griekenland gaan’. Het is er nooit van gekomen. 

Het tafereel is dus fantasie inclusief de situering. Deze Apollo-tempel van Delphi, de vijfde op die plek, werd gebouwd aan het eind van de 6^e eeuw voor Christus. Hier werd om de acht jaar ‘het licht overwint het duister’ gevierd met spelen; met sport dus, maar ook met voordrachtkunst. Het fraaie gebouw werd door een aardbeving verwoest in 373 voor Christus, maar snel herbouwd. Pas in 392 na Christus verbood Keizer Theodosius ‘wereldwijd’ alle heidense praktijken, dus ook het orakel van Delphi. Vanaf die tijd is de tempel door plundering en aardbevingen ‘vergaan’: er staan nog slechts gedeeltelijk zes zuilen.

Verwijzing (Thales van Milete):
De allermoeilijkste opgaven zijn Ken U zelve en Van niets teveel.

Dankbare en respectvolle herinnering aan:

• Gesprekken met Martien van Pinksteren
• Aquarellen van Avgéris Kanátas
• Uit het concertprogramma voor Hongarije zomer 2011
  • Beethovens Pastorale (symfonie no. 6 deel 1)
  • Dvořáks celloconcert deel 2

Opgeteld vele uren, vanaf mijn eerste bezoek in 1974, heb ik op de weergegeven plek zitten kijken. Ik zat daar bij zonsondergang, zelfs ’s nachts maar het liefst en vooral bij zonsopgang. Ik las eens dat de cultus van de god Phoebus Apollo, de lichtende en inspirerende, hier ontstond. 

Deze dubbele voorstelling suggereert dat schijnbaar van elkaar verschillende begrippen samenvallen; niet alleen dubbel en rondom maar ook tijd en ruimte, overzicht met doorzicht, globaal en gedetailleerd …

Als de zon achter ons opkomt en de zonnestralen over de Parnassos prikken, dan verdrijft het licht het duister. 

Eerst ligt het gebergte aan de overkant evenals het dal van de Pleistos voor ons in de ochtendschemer. Dan trekken de schaduwen zich in hoog tempo terug, in onze richting, het licht snelt als het ware naar ons toe. In het dal lichten de kruinen van de duizenden olijfbomen zilverig groen op, steeds dichterbij. In Chrisso beneden ons bloeit het wit van de muren en oranje van de daken op. De belhamels van de geiten echoën over de kale helling en de krekels beginnen hun concert.

Het schilderij geeft vooral uiting aan een gevoel van heimwee naar zowel de plaats als het verleden.

• 2007
  • Otto Bentincks hobosolo in Bizets symfonie 1
  • De Last Post op de avond van 4 mei (gespeeld door Jos Vossen)
• 2010
  • Mijn hoornpartij in Felix Mendelssohns ‘Italiaanse’ Symfonie (4)

Aangezien ik in 2007 met pensioen ging was het voor het eerst mogelijk om mee te doen. Om precies te zijn in het plaatsje Bargemon, dat ligt in de Haute Provence in de buurt van Draguignan.

Zowel in 2007 als in 2010 was het weer in de betreffende week bar slecht, het regende vrijwel dag en nacht. De sfeer in het orkest was beide keren evenwel uitstekend dankzij de betrokkenheid van eenieder bij de prachtige muziek, de inspirerende maar zeer precieze dirigent Kian Pin Hiu, en vooral ook dankzij de goede zorgen van Jacqueline en haar man Eef.

• Sinds de stichting van de stad, Livius, boek XXII, 2-7
• De slag bij het Trasimeense Meer (217 v Chr)
• La Danza uit het ballet La Boutique fantasque (Ottorino Respighi)

In de zomer van 1999 kampeerden wij een week lang bij Passignano aan het meer van Trasimeno. Na een intensieve campertocht door Griekenland was het voor onze kinderen Dorus, Teun en Greetje best een verademing om eens ergens te relaxen op een mooie camping. Ook Liesbeth en ikzelf genoten van die relatieve rust in het gezelschap van onze vrienden Jan en Marij Brans met hun kinderen Marjolein en Pieter.

Genieten bestond wat mij betreft, behalve uit veel lezen en schrijven, ook uit fietstochten met de ATB in de vroege ochtend of late middag. Gewapend met mijn tekenspullen, wat acrylverf en een fles water voor ‘algemeen gebruik’, was ik daarbij tevens op jacht naar een ‘plekje’.

Op 8 augustus vond ik in Passignano zo’n plek.

Robbin’ Pirates (The Redlocks, voormalige band van mijn jongens Dorus en Teun).

De voorstelling gaat over het ontwikkelingstraject van een buitenzonweringsproduct uit textiel, een project waaraan ik begon tegen het einde van mijn professionele loopbaan en waaraan Wolfgang deelnam (dit blijft een passie ook na mijn werkverband).

De gedrukte Lotusbloem op het product staat voor het vuilwerende doekgedrag in de buitenpraktijk. Dit gedrag, en de benodigde nanotechnologie, was Wolfgang’s aandeel in de productontwikkeling. 

Een tweede thema in het schilderij is ontleend aan de discussies over het modieuze, daarom naar mijn mening ergerlijk afgevlakte, begrip ‘innovatie’. Gewoonlijk duurde het bij deze gesprekken niet lang voordat de Citroën DS ter sprake kwam als een voorbeeld par excellence van innovation avant la lettre.

De Griekse titel Fotofíltro, mijn functionele naam voor het beoogde zonweringsproduct, betekent ‘lichtfiltering’, analoog aan het Latijnse Luxaflex (voor lichtafbuiging), de beroemde merknaam. De Griekse letter Φ (phi), markant in deze titel aanwezig, staat ook voor een wiskundig verhoudingsgetal: de gulden snede. Het leek mij leuk om zowel het onderwerp als het verdwijnpunt te concentreren in de gulden snede. 

Verwijzing:    

De gulden snede:
Φ = (1+√5) / 2 = 1,618…

• Dierbare herinneringen aan de ronde tafel in De Peelpoort van Toon van toen
• Στρώσε το στρώμα σου για δυό ‘Maak je bed op voor twee’ (Μίκης Θεοδωράκης):

Sergei Rachmaninovs Vespers (no 2 Loof de Heer, mijn ziel).

Een indrukwekkend schilderachtige omgeving van eeuwenoude kloosters op millennia oude rotspunten; de uitlopers van het Pindos gebergte boven de vallei van de Pineios in de Thessalische vlakte. Getuigen van zowel geologische als culturele veranderingsprocessen die, in ieder geval mijn, tijd- en ruimtebesef overhoop halen . . . telkens weer. 

Het laatste voltooide schilderij vóór dat ik, voor jaren, stopte met schilderen.

Mijn vader, belangrijk inspirator, overleed, mijn oudste zoon Dorus werd geboren en mijn werk liet dit soort intensief bezig zijn met iets anders dan dat niet meer toe, meende ik.

• Warme gedachten aan medemuzikanten van toen, en van nu
• Bergson’s filosofie
• Eroïca (Beethoven)

Muziek als overdraagbaar medium speelt zich af in de tijd. De tijd is keurig daartoe ingedeeld in nootlengten, maten, zinnen, thema’s en delen van bijvoorbeeld een symfonie. Muziek is aldus beschouwd een architectonische opzet in de tijd in plaats van in de ruimte, en in feite eveneens wiskundig opgebouwd. Op zichzelf kan dat alleen al als schoonheid worden ervaren.

Muzikale emotie, de zin van muziek dunkt mij, kan ook schuilen in één enkele toon. Een hele symfonie anderzijds kan ons als één ademtocht bijblijven. Die kostbare kwalitatieve beleving is daarmee volkomen weg uit deze meetbare tijd, wordt duur (vrij naar Bergson). Zo’n beleving onder de muzikanten samen, het orkest, is hier weergegeven als een haard vanwaar de warmte en het licht uitstraalt. Als het een beetje meezit ook voelbaar bij het hier onzichtbare publiek.

• Warme herinneringen aan mijn ouders
• Finlandia (Jean Sibelius) – het favoriete stuk van pa

Mijn vader was een uitnemend leider, met een rijk voorstellingsvermogen en met het talent om anderen hierin te laten delen. Aldus inspireerde hij velen zowel muzikaal als op andere gebieden. 

Een van die andere gebieden was techniek in ontwerpende zin, maar ook in praktisch-uitvoerende zin; hij was buitengewoon handig. Hier probeert hij op het laatst, zoals wel vaker, nog iemands instrument spelend te krijgen; zelfs bij zo’n prachtige tuba zit wel eens een cilinder vast.

Ο Μύθος ‘Het verhaal’ (ik vertel je een verhaal) (Manos Hadjidakis / Nana Mouskouri).

De kudde, zoals men plotseling onderweg kan ontmoeten. Zo’n eenzame man uren verwijderd van de bewoonde wereld, alleen met zijn hond en de geiten, de geur ervan vermengd met die van de kruiden op de hellingen. Ik verplaatste mij in gedachten wel eens in zo iemand. Een fantasie als reactie op … natuurlijk.

De opkomende zon verdrijft de ochtendnevels, voordat hij brandend heet de bergen en vlakte schroeit. De weg slingert langs de bergflanken, de loop van een riviertje volgend diep beneden. 

Een antiek theater, zomaar ergens, door een olijfboomgaard overwoekerd deels uitgegraven. Een middeleeuwse Frankenburcht (Kastro) uit de tijd van de kruisvaarders, schijnbaar achteloos en nauwelijks aanwezig nog, maar altijd strategisch gelegen op een heuveltop uitziend over de baai. Een inham van de zee, die in Griekenland nooit ver verwijderd is.

Het stadje waar, onzichtbaar vanaf deze afstand, vast en zeker aan de kade het allemaal te vinden zal zijn vanavond; het overluifelde caféterras, de geur van souvlakia, een taverna, flanerende vrouwen en meisjes en flarden muziek van de ‘rinkeltremolerende’ bouzouki … HELLAS.

Se potisa rodostamo ‘Ik gaf je rozenwater te drinken (jij schonk mij gif in)’ (Nikos Gatsos/ Mikis Theodorakis / Maria Farantouri).

Je komt ze op de meest afgelegen plekken in heel Griekenland tegen; de kudde schapen of geiten of van beide wat.

Vooral de schapen verliezen plukken wol aan de stekelige begroeiing op de droge hete berghellingen. De herder, in dit geval de herderin, ver erachter lopend, sprokkelt de plukken wol en steekt ze op het spinrokken. Dit spinrokken, onder de arm geklemd, is een gevorkte houten stok. Vaak is zo’n stok met houtsnijwerk versierd. De wolvezels uit het rokken losmaken, parallel leggen en tegelijk om elkaar draaien met behulp van de tollende spindel noemen wij uitspinnen. Opwinden op dezelfde spindel, hetgeen volgt, is hier afgebeeld.

Stel je dat hele proces eens voor op zo’n schokkerig deinende rug van een ezeltje, en je begrijpt wat oefening vermag …

Zowel landschap als persoon zijn fantasie, weliswaar ontleend aan werkelijke ontmoetingen, maar op zich niet bestaand.

Χρυσοπράσινο φύλλο ‘Goudgroen blad’ (= Cyprus) (Μίκης Θεοδωράκης).

Mijn interesse in de Oudheid toen en nu nog steeds, was er al vanaf de middelbare school. De Grieken en Romeinen blijven mij boeien tot op de dag van vandaag hoewel accenten wel wat zijn verschoven.

De bestemming van mijn tweede grote reis met vakantiereisgenoot Jan Brans was Athene in de zomer van 1974, na Rome in 1973. Wij hadden juist twee meisjes ontmoet, genaamd Tine en Anne, die op dezelfde Delphi Camping waren neergestreken. Ik heb hen overigens na die enerverende reis nooit meer gezien.

Tijdens ons verblijf in Delphi, mijn eerste bezoek aan de opgraving nota bene, begon de misère. De kolonels, zo bleek achteraf, hadden de staatsgreep tegen Makarios gesteund, teneinde de enosis (aansluiting) van Cyprus met Griekenland te forceren. Makarios was zowel aartsbisschop (orthodox) als president van Cyprus!! De Turkse regering greep in en … oorlog met Turkije dreigde, het was algehele mobilisatie.

Dit was het allesbepalende toneel tijdens ons verblijf in Griekenland, met als consequentie; geen geld, geen benzine … wél interessant om mee te maken. De ontknoping  in politiek opzicht was de dag dat de, in ballingschap levende, oud-premier Konstantinos Karamanlis uit Parijs werd teruggeroepen. De avond en nacht daaropvolgend ontstond een spontaan megavolksfeest rond de Acropolis; de Plaka. En wij waren daarbij aanwezig …

Nog dagen daarna, de reis vervolgend, en op allerlei plekken klonken de belevenissen na in ons gezelschapje, totdat het hoog tijd was om … weer netjes naar huis te gaan.

• The Boxer (Simon & Garfunkel)
• When I’m Sixty Four (The Beatles)

De oprichting in 1965 van De Open Jongerensociëteit Walhalla en de eerste jaren van haar bestaan, waren voor mij enerverend en leerzaam. 

De romantische gedachte de kasteelruïne van Deurne als locatie, enkele jaren eerder, bleek een bron van enthousiasme, nodig om alle hindernissen te overwinnen. Toen dat uiteindelijk lukte volgde het onvermijdelijke schisma tussen die van de oprichting en die van de vernieuwing.

Toch bleef het Walhalla nog jaren onweerstaanbaar: weekendje thuis, avondje Walhalla was een min of meer vast patroon geworden bij ons elders studerende, als militair dienende of reeds werkende jongelui van toen.